Jaar van verandering

Woodstock, Concorde, maanlanding: in 1969 is zelfs het firmament geen grens meer. Grote delen van de westerse samenleving laten al het oude achter zich om nieuwe wegen te bewandelen. Met de 917 en de 914 presenteert Porsche twee auto’s die vrijwel geen overeenkomsten hebben. Hoe kon dit allemaal zo gebeuren?

  

Luister hier naar het artikel (alleen in het Engels)
  • Year of Change

De disruptie zit in alle delen van de maatschappij. Staatslieden en studenten, architecten en activisten, muzikanten en modeontwerpers, hippies en hedonisten – allen delen ze de drang naar vrijheid.

1969. In dit jaar toont de wereld durf. Alles lijkt haalbaar, niets is onmogelijk. Als de wil er maar is. Neil Armstrong, de eerste mens op de maan. De 747 stijgt op, het tot dan toe grootste passagiersvliegtuig ter wereld. De Concorde, het snelste vliegtuig dat ooit werd gebouwd, steekt in een ruime koffiepauze de Atlantische Oceaan over. Het geloof in grenzeloze technologie wordt alleen overtroffen door de snelheid waarmee de records sneuvelen. In politiek en maatschappij of op het gebied van technologie: hier woedt de strijd van de systemen, de politiek-ideologische wedloop naar de ruimte en om het overwicht in het denken. Daar het duel om de soevereine interpretatie op het circuit, de reinste provocatie van de fysica: het “ultieme beest” zal Ferdinand Piëch zijn auto noemen waarmee hij grenzen opzoekt en die Ferrari op de knieën moet dwingen in Le Mans – een auto zoals die nog nooit eerder is gezien en die nog minder voor mogelijk werd gehouden, zijn “grootste risico”, een “nuttige waanzin”. 387 kilometer per uur is de topsnelheid van de 917, eigenlijk onbestuurbaar, maar ook niet te stoppen. Porsche lanceert zichzelf hiermee abrupt naar de top van de sportwagenindustrie. Toeval?

Winnaar van Le Mans

Winnaar van Le Mans

12 maart 1969. Op de Autosalon van Genève presenteert Porsche voor het eerst de 917. Ruim een jaar later, op 14 juni 1970, winnen de Duitser Hans Herrmann en de Engelsman Richard Attwood de 24 uur van Le Mans in de hier afgebeelde Porsche 917 Kurzheck met startnummer 23. Het is de eerste eindoverwinning voor Porsche in deze langeafstandsklassieker, een mijlpaal in de racegeschiedenis.

Om het jaar 1969 te begrijpen, is inzicht in het voorafgaande decennium essentieel. In die tijd werd de basis gelegd voor het radicale, gedurfde denken en handelen dat de westerse wereld eind jaren zestig op zijn grondvesten doet schudden. In de VS breken de belangrijkste auteurs van de beatgeneratie Allen Ginsberg, William S. Burroughs en Jack Kerouac, die in 1969 overlijdt, in hun publicaties en romans radicaal met de traditie van het lineaire verhaal. In Frankrijk en Duitsland verleggen jonge filosofen zoals Michel Foucault en de denkers van de Frankfurter Schule het perspectief op de wereld, het ‘Ik’ en het ‘Zijn’. Popart, een kunststroming die in de VS en in Groot-Brittannië in opkomst is, keert zich af van het intellectualisme in de kunst en idealiseert precies het tegenovergestelde: het triviale, het alledaagse. Sinds de jaren vijftig ontstaan er overal ingrijpend nieuwe stromingen, maar het duurt even voordat deze impulsen vanuit de niches doordringen tot de mainstream. Totdat steeds meer mensen niet alleen het ondenkbare durven te denken, maar ook bereid zijn ernaar te leven en taboes te doorbreken – simpelweg: gedurfd, opstandig, rebels, soms tot de grenzen van het redelijke en eroverheen.

Porsche 917-001

De eerste

De eerste

10 maart 1969. Slechts twee dagen voor de wereldpremière in Genève is het voertuig met chassisnummer 001 af. Het is het eerste van 25 exemplaren van de 917 die volgens het reglement nodig zijn voor de homologatie van een sportwagen uit de groep 4. Tot september 1970 wordt zijn uiterlijk drie keer veranderd. Het Porsche Museum heeft hem in 2019 in zijn oorspronkelijke staat hersteld.

“Die auto boezemt angst in.” Rolf Stommelen, autocoureur
Supersonisch

Supersonisch

2 maart 1969. Luchtdoop van de Concorde. Deze Frans-Engelse coproductie is ’s werelds eerste supersonische passagiersvliegtuig. Vanuit Londen en Parijs wordt New York bijna een korteafstandsbestemming.
Laatste liveoptreden

Laatste liveoptreden

30 januari 1969. In de Londense Savile Row met ’s werelds beroemdste kleermakers geven de Beatles hun laatste liveconcert – op het dak van het gebouw dat ze een jaar eerder kochten voor hun nieuw opgerichte bedrijf Apple Corps.
Succesvol debuut

Succesvol debuut

1 juni 1969. Internationale 1000 kilometerrace van de ADAC op de Nordschleife van de Nürburgring. Het is de eerste race voor een Porsche 917. Frank Gardner (Australië) en David Piper (Groot-Brittannië) worden uiteindelijk achtste. Jo Siffert (Zwitserland) en Brian Redman (Groot-Brittannië) winnen in een Porsche 908.
“Dus hebben we besloten om gewoon het dak op te gaan.” Ringo Starr, The Beatles

Tom Wolfe zal schrijven: “De naïviteit aan te nemen dat het onmogelijke zou kunnen gebeuren, maakte de sixties pas mogelijk.” Dit geldt niet alleen voor onderzoek en technologie. De disruptie zit in alle delen van de maatschappij. Bij staatslieden en studenten, architecten en activisten, muzikanten en modeontwerpers, hippies en hedonisten. Wat hen bindt is de onvoorwaardelijke drang naar vrijheid, het verlangen om beklemmende conventies af te schudden en te ontsnappen aan de naoorlogse verlamming. De wereld van morgen moet vandaag worden vormgegeven. Traditionele autoriteiten wankelen, privé wordt politiek en politiek wordt privé.

De 23 kent veel namen

De ‘Zeug’

De ‘Zeug’

De 917/20. Een unicum. Onder andere vanwege de extravagante roze lak en de stickers. Dit was een idee van Porsche-ontwerper Anatole Lapine, dat het voertuig de bijnamen ‘Zeug’, ‘Truffelzoeker’ en ‘Dikke Berta’ opleverde.
Race naar de maan

Race naar de maan

21 juli 1969, 2.56 uur GMT. De maanlander van de Amerikaanse Apollo 11 landt op de maan. Neil Armstrong zet als eerste mens een voet op de maan en fotografeert vervolgens zijn collega Edwin ‘Buzz’ Aldrin tijdens diens wandeling aan de oostkant van de maan.
Op truffeljacht

Op truffeljacht

13 juni 1971. Le Mans had de grote race voor de 917/20 kunnen worden. Bestuurd door Reinhold Joest en Willi Kauhsen wint de ‘Zeug’ totaal onverwacht de kwalificatie. In de race komen de twee Duitsers echter niet verder dan het twaalfde uur.
“De bodem voelt zacht en poederig.” Neil Armstrong, astronaut

De afwijzing van de gevestigde orde komt vooral tot uiting in de hippiecultuur, die in 1969 al lang een massabeweging is geworden. In augustus komen naar schatting 500.000 mensen samen op een afgelegen boerderij in de Amerikaanse staat New York, waar ze op de Woodstock Music & Art Fair hun ideeën over een bestaan zonder dwang en schaamte willen uitleven, willen experimenteren met psychedelische drugs en Jimi Hendrix het Amerikaanse volkslied verandert in een afgrijselijk rondzingende kakofonie. Terwijl zware stortbuien de grond in een modderbad veranderen, kondigt de zanger van de band Canned Heat in een van zijn songs aan: “A change is gonna come.”

1970
Le Mans met Steve McQueen

Porsche 917 ‘Gulf’

Porsche 917 ‘Gulf’

De hippe lichtblauw/oranje lak van de 917 – te zien in de film Le Mans – heeft een economische achtergrond. Omdat de kosten voor de racedeelname de pan uit rijzen, besluit Porsche een partnerschap aan te gaan met het Engelse raceteam John Wyer Automotive Engineering – en neemt de kleuren over van diens sponsor, de aardoliemaatschappij Gulf.
Ontmoeting op het circuit

Ontmoeting op het circuit

13 juni 1971. De 917 Langheck van Jo Siffert en Derek Bell ontmoet in Le Mans de 914/6 van Gerd Quist en Dietrich Krumm.
De eerste “Interview”

De eerste “Interview”

November 1969. Kunstenaar Andy Warhol en Engelse journalist en medeoprichter van Village Voice John Wilcock publiceren “Interview”. Het tijdschrift bevat uitsluitend interviews – meestal door Warhol zelf afgenomen.
“Een goede deal sluiten, is de beste kunst.” Andy Warhol, kunstenaar

De verandering is echter al in volle gang: de musical Hair wordt een wereldsucces en verspreidt de boodschap “Make Love, Not War” zelfs in het communistische Belgrado. In Ann Arbor, in de Amerikaanse staat Michigan, bedenken vier verveelde jongens onder de verzamelnaam ‘The Stooges’ een nihilistisch antwoord op het escapisme van de bloemenkinderen in de vorm van punkrock, waarbij de grenzen op het gebied van geluidssterkte worden verlegd, omdat de nieuwe gitaarversterkers dat nu kunnen. Zo leveren ze een brute soundtrack voor de revolutionaire stemming in het land, terwijl aan de andere kant van het muzikale spectrum de ongebreidelde improvisaties van de freejazz de muzikale uitdrukkingsvormen van hun grenzen ontdoen en breken met de traditionele harmonie.

Ook Hollywood moet zichzelf opnieuw uitvinden. Een jonge generatie auteurfilmmakers komt in opstand tegen de esthetische formules en traditionele morele concepten van het studiosysteem en brengt seks, drugs & rock-'n-roll op het doek. Filmcamera’s zijn handzamer geworden en daardoor veel mobieler, waarvan de regisseurs goed gebruikmaken. Filmopnames op echte locaties zorgen voor meer betrokkenheid en authenticiteit dan opnames in de studio. Arthur Penns gangsterfilm Bonnie and Clyde weet de tijdgeest perfect te treffen. Criminelen die de regels van de gevestigde orde tarten worden herkenbare personages. Neo-westerns zoals Sam Peckinpah’s The Wild Bunch of Sergio Leones Play me the Song of Death geven de verovering van het Wilde Westen weer met een meedogenloze wreedheid en weerspiegelen daarmee de omwentelingen van het heden. Dennis Hoppers Easy Rider, het verhaal van twee verschoppelingen die op hun motoren de vrijheid zoeken, wordt de cultfilm van de Woodstock-generatie. De Oscar voor de beste film van het jaar 1969 gaat naar John Schlesingers Midnight Cowboy, het verhaal van een liefdesaffaire tussen twee mannen.

Het doorbreken van taboes in New Hollywood gaat gepaard met een ongekende ruimdenkendheid. Op de bioscoopschermen, theaterpodia en reclameaffiches is ineens veel naakt te zien. Seksuele bevrijding brengt een dynamiek op gang die doordringt tot in de kern van de samenleving. Terwijl de Stonewall-rellen in de New Yorkse Christopher Street in juni de geboorte markeren van de georganiseerde homobeweging, wantrouwen hippies naar verluidt iedereen die twee keer met dezelfde persoon naar bed gaat.

Slechts 12 exemplaren

Porsche 914/6 GT

Porsche 914/6 GT

22 augustus 1970. De Porsche 914/6 GT, waarvan er slechts twaalf zijn gebouwd, viert zijn grootste racesucces. Bij hun debuut in de Marathon de la Route op de Nürburgring bezetten deze zescilindersportauto’s van Porsche na 86 uur racen de eerste drie plaatsen. Het trio Gérard Larrousse (Frankrijk), Claude Haldi (Zwitserland) en Helmut Marko (Oostenrijk) krijgt de trofee.
Love & Peace

Love & Peace

15 tot en met 18 augustus 1969. Op het festival in Woodstock treden muzikale grootheden op zoals Jimi Hendrix, Janis Joplin, Jefferson Airplane, Santana, Joe Cocker en Sly & The Family Stone. Zij gelden tegenwoordig als de iconen van de hippiebeweging.
Klassewinnaar in Le Mans

Klassewinnaar in Le Mans

14 juni 1970. Het gejuich om de eerste Porsche-eindoverwinning van Richard Attwood en Hans Herrmann in de 917 in de langeafstandsklassieker van Le Mans overstemt bijna een andere triomf: in een 914/6 GT winnen de twee Fransen Claude Ballot-Léna en Guy Chasseuil met startnummer 40 de klasse van GT-wagens tot 2000 cc en worden zesde in het algemeen klassement.
“A Change Is Gonna Come” Songtitel van de in Woodstock optredende band Canned Heat

Bij deze liberalisering worden ook de traditionele rolmodellen van mannen en vrouwen overboord gezet. De Franse modeontwerper Yves Saint Laurent laat zijn modellen broekpakken dragen en ontwerpt transparante topjes die zonder ondergoed gedragen moeten worden. Deze uitstraling veroorzaakt aanvankelijk een schandaal, maar wordt al snel maatschappelijk geaccepteerd – vergelijkbaar met Mary Quants minirokken een paar jaar eerder. Schreeuwende kleuren in combinatie met materialen als plastic en rubber zijn terug te vinden in het meubeldesign van de Deen Verner Panton, die zich daarmee duidelijk distantieert van het sobere traditionele Scandinavische houten meubilair en die de niertafel en de kastwand naar de vuilnisbelt van de interieurcultuur verwijst.

De VW Porsche
115.631 exemplaren met 4 cilinders

Porsche 914/4

Porsche 914/4

De basisversie van de 914 heeft een luchtgekoelde 1,7-liter viercilinder-boxermotor met 59 kW (80 pk). De eerste seriesportwagen met middenmotor wordt ontwikkeld door Porsche en samen met Volkswagen gedistribueerd. Hij is verkrijgbaar in twee versies: als 914 met viercilindermotor van Volkswagen en als 914/6 met een zescilindermotor van Porsche.
Zelfbewuste vrouwen

Zelfbewuste vrouwen

De reclamefoto’s voor de 914 in 1969 tekenen ook het vrouwenbeeld van die tijd: de dames zijn zelfverzekerd, onafhankelijk, geëmancipeerd – en hebben een zwak voor sportauto’s met middenmotor.
Voorloper van het internet

Voorloper van het internet

29 oktober 1969. Aan de University of California in Los Angeles lukt het programmeur Charley Kline voor het eerst om een bericht van de ene computer naar een andere over te brengen. Korter kan bijna niet: “Log” – het startschot voor ARPANET, een voorloper van het internet.
“En toen had hij een bug en liep vast.” Charley Kline, programmeur

De Porsche 914 kon waarschijnlijk ook alleen maar gestalte krijgen aan het einde van de jaren zestig. Niet alleen vanwege de trendy en veelkleurige carrosserieën, maar ook omdat deze auto als geen andere een exponent was van emancipatie achter het stuur en stond voor een nieuwe sociale mobiliteit: een sportwagen voor elke man – én elke vrouw.

8 cilinders voor de 914

Porsche 914 S, Ferdinand Piëchs speciale uitvoering

Porsche 914 S, Ferdinand Piëchs speciale uitvoering

Voor het toenmalige hoofd Ontwikkeling bij Porsche, Ferdinand Piëch, bouwt de sportwagenfabrikant een testvoertuig met de motor uit de Porsche 908. De 914 S combineert de middenmotordynamiek met de achtcilindermotor uit de racerij. Met chassisnummer 111 ontstaat een wagen met 221 kW (300 pk) die vanbuiten nauwelijks afwijkt van de minder krachtig gemotoriseerde 914-varianten.
Acht cilinders voor Ferry Porsche

Acht cilinders voor Ferry Porsche

19 september 1969. Ter gelegenheid van zijn 60e verjaardag krijgt Ferry Porsche (2e van links) een heel bijzonder cadeau in Zell am See: een 914 S met 260 pk en kentekenbewijs.
YSL ook voor mannen

YSL ook voor mannen

10 september 1969. Omgekeerde emancipatie: in zijn nieuw geopende ‘Rive Gauche’-boetiek in Londen biedt de Franse modeontwerper Yves Saint Laurent (YSL) niet alleen vrouwenmode aan, maar voor het eerst ook mannenmode.
“Ik wilde vrouwen dezelfde garderobe geven als mannen: colbert, broek en pak.” Yves Saint Laurent, modeontwerper

Maar elke radicale verandering heeft ook schaduwkanten. Enerzijds stuit de luidruchtig geuite wens tot verandering op krachtig verzet van overheidsinstellingen. In de westerse wereld worden vrijwel alle protesten tegen de Vietnamoorlog de kop ingedrukt. Anderzijds groeit de terreur. Soms slaat de bevrijdingsdrang door naar paranoia en sektarisme. De wrede rituele moorden door de Manson Family brengen de hele westerse wereld in shocktoestand. Voor de hippiebeweging is dat het einde van de onschuld.

Porsche 916

Porsche 916

De Porsche 914 S, gebouwd naar een idee van Ferdinand Piëch, levert de doorslaggevende impuls voor de 916. Omdat deze bewijst dat een 914 ook beduidend meer pk’s aankan. In 1971 worden elf exemplaren gebouwd van de 916, uitgerust met een zescilinder-boxermotor goed voor 154 kW (210 pk). De auto gaat niet in serieproductie omdat dit te duur zou worden.

Ondanks of waarschijnlijk juist vanwege deze tegenstrijdigheden hebben de late jaren zestig ook nu nog betekenis. Achteraf gezien lijken de dynamiek en het drama van deze ontketende tijd het resultaat van een mengeling van geloof in vooruitgang, ongegeneerdheid en naïviteit. Maar bovenal is er de grenzeloze wil tot verandering die in 1969 een uitweg zoekt – door grenzen te verkennen en grenzen te willen overschrijden. Voor veel Porsche-liefhebbers is de 917 een expressie van deze tijdgeest. Durf verandert alles.

Speciale tentoonstellingen in het Porsche Museum

Het Porsche Museum toont tot 7 juli 2019 de speciale tentoonstelling ‘50 jaar 914 – Typisch Porsche’. Bovendien loopt tot en met 15 september 2019 ‘50 jaar 917 – Colours of Speed’, de speciale expositie over de wellicht beroemdste racewagen aller tijden. In Zuffenhausen wordt ook de eerste 917 in oorspronkelijke staat tentoongesteld.

www.porsche.com/museum/en

Heiko Zwirner
Heiko Zwirner

Born in 1972 himself, the journalist researched the turbulent events of 1969, a year in which the whole world was in upheaval.

Foto's

NASA, Icon and Image, Central Press, Space Frontiers, David Redfern, Bettmann, Mirrorpix, Archive Photos, Keystone-France (allemaal Getty Images)